مقدمه در فرهنگ كهنسال و گهربار ايران اسلامي، كتاب همواره عزيزترين مونس و همراه آدمي بوده و اهل كتاب همواره از منزلتي ارجمند در ياد، خاطره و منظر عمومي جامعه برخوردار بوده اند. با اين وصف اگر در ترويج فرهنگ كتاب و كتابخواني همتي مداوم و سنجيده به كار بسته نشود، سايه سستي و غفلت بر اين رسانه نوشتاري مستولي خواهد شد و جاي حضور و انس دلنشين و تعالي بخش كتاب را سرگرميها و دل مشغوليهاي كم ارج خواهد گرفت. در اين ميان، رسانه مي تواند در پي نقش رساناي خويش همچون مدرسه اي بزرگ بر تمامي حيات انساني پرتو اندازد و در ترويج فرهنگ والاي كتابخواني گام هاي موثري بردارد. رسانه هاي ارتباط جمعي مي توانند در ترويج فرهنگ هاي سازنده موثر واقع شوند و كتاب را به عنوان ماندگارترين عنصر فرهنگي به جامعه بشناساند. رسانه مي تواند تاثير شگرفي در ترويج كتاب و كتابخواني گذارده مردم را در جهت استفاده از منابع مكتوب فرهنگي و علمي تشويق نموده و در اين راستا موجبات توسعه علمي- فرهنگي جامعه را موجب گردد. اميد است با بكارگيري روشهاي تبليغات رسانه اي نوين شاهد برانگيخته شدن ذوق و شور مطالعه در بين تمام اقشار جامعه باشيم .

كتاب چيست؟ كتاب يك رسانه گروهي است كه در آن مطالبي ضبط شده باشد قابل انتقال و بازيابي باشد. نقش برجسته، والا، حساس و سازنده كتاب در پويش‌هاي تكامل آفرين فردي و اجتماعي، ناشي از گستردگي روح ارزشي دانش و بينش و ابهت و اهميت فرهنگ مكتوب در تاريخ بشري است. در اهميت عنصر كتاب براي تكامل جامعه‌ي انساني، همين بس كه تمامي اديان آسماني و رجال بزرگ تاريخ بشري، از طريق كتاب جاودانه مانده‌اند و روابط فرهنگي جامعه‌ي بشري نيز از پوشش كتاب و مبادلات فرهنگي تقويت شده است. موضوع كتاب همواره يكي از بارزترين جلوه‌هاي ذوق و انديشه مردم ايران زمين بوده و از مهم‌ترين ابزارهاي فكري و هنري بشر در سراسر تاريخ اسلام محسوب مي‌شود زيرا كه تأثير به سزايي در رشد حيات فرهنگي- اجتماعي و تمدن هر ملت دارد از حيث معنوي نيز مقامي بالا داشته و در پرتو اين مهم است كه جامعه بارور مي‌شود. در تمامي اعصار مبناي فرهيختگي فرهنگي و علمي يك كشور را در ميزاني به نام كتاب مي‌سنجند و هر چه به اين مهم بيشتر پرداخته شود هويت و اصالت آن ملت بهتر نمود مي‌يابد و آن‌چه مهم است اين‌كه بشريت تمامي سرمايه و موجودي فرهنگي خود را وامدار كتاب است. كتاب‌ها از آغاز تاكنون عنصر لاينفك هر جامعه‌اي محسوب مي‌شوند و هنوز هم كتاب‌ها و نشريات از فراگيرترين و بادوام‌ترين و ارزان‌ترين قالب‌هاي انتقال دانش و بينش هستند. مطالعه و اهميت آن مطالعه، فرايند پيچيده‌اي است كه در آن، خواننده پيامي كه با زبان تصويري- نوشتاري توسط نويسنده، رمزگذاري شده است را در درجات مختلفي، بازسازي مي‌كند. در واقع مطالعه، چيزي جز ارتباط صورت شنيداري با صورت ديداري مرتبط با آن نيست.( يغمايي، جواد،1383 ،ص 5) مطالعه يكي از راه‌هاي رسيدن به كمال و درجات بالاي علمي و فرهنگي است. انساني كه همواره مطالعه را جزء يكي از امور خود قرار داده در هر زمينه اطلاعات لازم را جهت كسب نادانسته‌ها و بسياري از مجهولات پيرامون خود كسب مي‌كند و آن‌ها را جهت تحقق اهداف خود بكار مي‌برد. همه افراد در طول زندگي فردي و اجتماعي خويش ناخودآگاه با مجهولاتي روبرو خواهند شد كه جهت كشف اين ابهامات ناگزير به تحقيق و مطالعه در منابع مختلف بر مي‌آيند. امروزه تحولات و دگرگوني‌هايي كه در ساختار جوامع و ابعاد زندگي انسان‌ها به وجود آمد و نيز پيدايش اختراعات و اكتشافات و فنّاوري‌ها همه و همه حاصل انديشه، تفكر، تحقيق و مطالعاتي است كه بشر در طول تاريخ نسبت به ناشناخته‌ها داشته و همين مسأله اهميت مطالعه و تحقيق را بيش از پيش آشكار مي‌سازد.( تلويزيون و كتاب‌خواني كودكان و نوجوانان: تأملي بر نقش رسانه‌ها در تعميق فرهنگ مطالعه و كتابخانه در نزد كودكان و نوجوانان در جامعه»، نشريه جام جم، 29/1/1380) جامعه‌اي كه در آن مطالعه نباشد بي‌ترديد جامعه‌اي راكد و مرده است. تحرك و پويايي در اجتماع زماني معنا مي‌گيرد كه كنجكاوي و پرسش و تحقيق در آن طنين‌انداز باشد. در اين تمدن مدرن همه افراد بايستي مطالعه را جزء اولين برنامه‌هاي كاري خويش و كتاب را به عنوان راهنمايي جهت كسب اطلاعات دقيق و مناسب روز قرار دهند. ميراث مكتوب مانده از بلاد كهن با تمدن ديرينه‌ي آن خود گواهي است بر اهميت كتاب و مطالعه كه بايستي بر آن ارج نهاده و الگويي باشد براي نوانديشان. اثرات مطالعه در زندگي افراد بي‌شك خواندن و مطالعه كتاب اثرات بسيار مفيدي براي انسان دارد. از طريق مطالعه، تبادل با افكار و تجارب ديگران صورت مي‌پذيرد و آگاهي انسان بيشتر مي‌شود. مطالعه مي‌تواند در زندگي فرد، اثرات زير را داشته باشد و نمايانگر انگيزه‌هاي مختلف اجتماعي و شخصي افراد براي مطالعه باشد. 1. مطالعه موجب آگاهي بيشتر فرد از مسائل موجود و كسب مهارت او براي حلّ آن‌ها مي‌شود. 2. مطالعه در كسب اعتبار فرد و رهايي او از احساس حقارت و خود كم‌بيني شده و باعث كسب اعتماد به نفس بيشتر در فرد مي‌گردد. 3. مطالعه در تحكيم عقايد و نظريات فرد و كسب شيوه فكر و ديدگاه‌هاي جديد و آمادگي او جهت شركت در مباحثات و مجادلات نظري مؤثر است. 4. مطالعه موجب برخورد و آشنايي فرد با شاهكارهاي ادبي مي‌شود. 5. مطالعه مطالب سرگرم كننده و جالب، موجب فراغت فرد از اضطراب‌ها و تسكين و آرامش مي‌گردد. (اماني ، غفور،1380، ص 25) عادت مطالعه بسيار گفته و شنيده‌ايم كه عادت به مطالعه، بايد از كودكي آغاز شود. با اندك تسامحي مي‌توان گفت كه اين جمله از جهاتي هم صادق و هم كاذب است. از آن جهت صادق است كه آنچه در كودكي آموخته مي‌شود به فرموده پيامبراسلام(ص) : «كالنقش في الحجر» پايا و مداوم است و از آن جهت كاذب است كه اگر كسي در كودكي، چيزي را در خود نپروراند نبايد نااميد باشد. انسان دائماً در حال «شدن» است و اين «شدن» محدود به كودكي نيست، كسي نبايد به اين بهانه كه فرصت‌هاي كودكي خويش را از دست داده است، فرصت‌هاي باقي عمر را بر باد دهد.( يغمايي، جواد1383، ص1) ترويج فرهنگ مطالعه و كتابخواني احتياج به كار ريشه‌اي دارد و كار ريشه‌اي را بايد از زمان كودكي شروع كرد يعني زماني كه فكر و ذهن كودك آماده‌ي شكل‌گيري است. فرهنگ كتابخواني و مطالعه را به كودك بايد آموزش داد و اين كار بهتر است از كودكستان و دبستان شروع شود چون با عنايت به فرمايشات مولاي متقيان حضرت اميرالمؤمنين علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام: «و‌َ اِنَّما قَلْبُ الْحَدَثِ كَاْلاَرضِ الْخالِيَهِ فيها مِنْ شيءِ قبلَتْهُ؛ در ذهن كودك هر بذري پاشيده شود ذهن كودك آن را مي‌پذيرد و آن مطالب در ذهن او نقش مي‌بندد.» (اماني،غفور،1380،ص28) قافله بشري در سير به سوي كمال علمي به قله هاي رفيع از علم و دانش دست يافته است . هر چند راههاي ناپيموده ي بسياري را فرا روي خود دارد؛ ‌عوامل متعددي در فتح اين قله هاي رفيع مؤثر بود اند كه تبادل اطلاعات به كمك رسانه هاي ارتباطي از مهمترين اين عوامل است. امروزه ارتباط از طريق رسانه ها به پشتوانه رشد و گسترش فنّاوري،‌ كلّ جهان را تحت پوشش خود گرفته است. رسانه ها در دوران كنوني، شاهرگهاي اطلاعاتي و جريان سازي هستند. رسانه هاي عمومي را مي توان ابزاري قدرتمند در هدايت و آموزش جامعه دانست و در عين حال به تعريفي مي توان رسانه ها را يكي از باز نمودهاي قدرت دانست. تعريف رسانه رسانه عبارتست از محملي كه پيامها را منتقل مي كند . رسانه ها ارتباطات را به شكلي سريعتر ،‌موثرتر و كارآمدتر به گيرنده انتقال مي دهند . در قرون و اعصار گذشته برقراري ارتباط به شيوه سنتي و عامه پسند صورت مي گرفت بعدها با توليد و گسترش علم و رشد جمعيت ضرورت نياز به وسايل ارتباطي پيچيده تر آشكار گرديد . از آنجا كه مردم همواره از رسانه ها تاثير مي پذيرند ،‌رسانه ها چه براي آموزش راحي شده باشند و چه نشده باشند ، برنامه هايشان چه با هدف آموزشي باشد و چه نباشد ،‌همواره آموزش دهنده هستند و. زيرا دانشمندان بر اين عقيده اند كه : ((‌در رسانه ها فراهم آورنده دانش و شكل دهنده ارزشهايند )) (اكرامي، محمود، 1382، ص79) رسانه ها با دنياي ذهني انسان و به طور كلي دگرگوني در جهان بيني انسانها سروكار دارند امروزه رسانه ها نقش مهمي را در معرفي و گسترش و ترويج فرهنگ كتبا و كتابخواني به عهده دارند. ويژگي رسانه ها "سادني هيد" معتقد است وسايل ارتباط جمعي حاوي پنج ويژگي است: 1 – تعداد گيرندگان وسايل ارتباط جمعي نسبتا زياد است. 2 – تعداد گيرندگان بسيار متنوع است. 3 – با ارسال پيام از طريق وسايل ارتباط جمعي نوعي تكثير پيام بوجود مي آيد. 4 – توزيع پيام سريع است. 5 – هزينه براي مصرف كننده كم است. در وسايل ارتباط جمعي،‌ آگاهي ها، انديشه ها، افكار، خواسته ها و تمايلات گروهي براي عام فرستاده مي شود و مورد رد و بدل قرار مي گيرد. بطور كلي در يك زمان، انتقال ارتباط در حيطه گسترده و وسيعي از مردم انجام مي شود و‌ پيام منتقل مي شود ( افشين رزاقي، 1381،‌ ص11). توان آموزشي رسانه ها يكي از ويژگيهاي مهم رسانه ها آگاه سازي انسانها از ضروريات زندگي است كه با مقوله ي آموزش مرتبط است. اگر چه همه رسانه ها داراي توان آموزشي هستند و از آنها مي توان در تبادل انديشه و اطلاعات، ايجاد انگيزه، راهنمايي و سرگرمي استفاده نمود، اما بايد گفت توانايي همه ي آنها به يك اندازه نيست ،‌هر اندازه رسانه اي بتواند حس هاي بيشتري از مخاطب را در اختيار بگيرد در انتقال پيام موفق تر است. مثلا راديو تنها حس شنوايي مخاطب را در اختيار مي گيرد،‌ ولي تلويزيون هم حس شنوايي و هم حس بينايي او را، بنابراين با توجه به اين كه به خاطر سپردن چيزهايي كه ديده مي شوند سه برابر بيشتر از اطلاعات شفاهي و شنيداري است، پس توان آموزشي رسانه ي ديداري از قبيل تلويزيون، سه برابر راديو است اما اين نكته را نبايد فراموش كرد كه شرايط استفاده از راديو به مراتب آسانتر از شرايط استفاده از تلويزيون است از اين رو در بسياري از موارد راديو كار برد بيشتري دارد. نكته قابل توجه در امر استفاده از رسانه و آموزش اين است كه برخي از رسانه ها براي انتشار اطلاعات مناسب تر و بعضي براي آموزش و تشويق مردم مؤثرتر هستند، در نتيجه در مواردي كه رسانه اي خاص براي آموزش و اطلاع رساني ضعيف است، لازم است آن رسانه را با ساير رسانه ها تلفيق كرد (اكرامي ، محمود ، 1382، ص 164 – 163). انواع تبليغات رسانه اي تبليغات رسانه اي به سه دسته تقسيم مي شوند :‌ 1 – تبليغات مطبوعاتي يا كتبي ( ديداري ) 2 – تبليغات ديداري – شنيداري ( تلويزيون ) 3 – تبليغات شنيداري ( راديو ) (اكرامي،محمود،1382،ص144-142) رسانه هاي جمعي وسايل ارتباط جمعي مولود و محصول انديشه هاي انسانند. اين رسانه ها بطور معمول با زمان فراغت انسانها برخورد مي نمايند. وسايل ارتباط جمعي،‌ چنانچه به درستي بكار آيند، همچون مدرسه اي بزرگ بر تمامي حيات انساني پرتو مي افكنند. حتي به هنگام فراغت و آنگاه كه اين وسايل براي تفنن و سرگرمي انسانها بكار مي آيند ، باز هم خواه ناخواه مي آموزند .(ساروخاني، باقر 1372، صفحه 85-84.) از ميان تمام رسانه ها بي شك تلويزيون رسانه اي است جذاب و گيرا در ترويج و ترغيب افراد به امر كتاب و كتابخواني. اين رسانه، به آساني بينندگان را به خود جلب مي كند و بيننده لازم نيست كه حتما باسواد باشد تا پيام را درك كند. تلويزيون در مقايسه با راديو، از جهت بعد بصري داراي مزيت مضاعفي است. تلويزيون رسانه اي با اعتبار و توانمند است. تلويزيون رسانه اي است صاحب مرجعيت و مخاطبان براي اطلاعاتي كه توسط آن پخش مي شود، اعتبار قابل توجهي قائلند.(بورن آد، 1379، ص178) با اين تفاسير بايدگفت صدا و سيما وظيفه خطيري در ترويج فرهنگ كتاب و كتابخواني بر عهده دارد . پيشنهاد و راهكار: با توجه به نقش مهم رسانه ها ، پيشنهاداتي جهت ترويج فرهنگ كتاب و كتابخواني ارائه مي گردد: صدا و سيما مي تواند از طريق برگزاري برنامه هاي مختلف از جمله ميزگردهاي كارشناسي به منظور معرفي كتابهاي مناسب و متناسب با هر گروه سني ، معرفي نقش كتاب درماني از زبان كارشناسان و روانشناسان در قالبهاي مختلف توليدي،‌ ميزگرد، فيلم،‌ سريال... ، دادن تخفيف ويژه براي آگهي كتابها و تبليغ آثار تازه منتشر شده ي ناشران، معرفي كتابهاي مربوط به مشاغل مختلف افراد، طراحي و ساخت ميان برنامه ، زير نويس و برنامه هاي پويانمايي به ترويج موثر كتاب و كتابخواني بپردازد. پخش سريال هايي در رابطه با موضوع كتاب و كتابخواني از صدا و سيما كه سريال "كتابفروشي هدهد" كه اخيرا از شبكه سوم سيما پخش مي شد نمونه اي از اين برنامه هاست . با توجه به اين اصل كه تكرار موجب عادت مي شود، تكرار آگهي هاي مربوط به كتابخواني و مطالعه و همچنين تكرار قالبهاي نمايشي و فيلمهايي كه در آنها الگوي كتابخواني و مطالعه لحاظ شده است، به مرور زمان يك رشته تغييرات بنيادين را در آموزش افراد ايجاد مي كند. همچنين برنامه سازان بايد الگوهاي شخصيتي افراد اهل علم و مطالعه را با شغلها و مناصب مطلوب و مقبول اجتماعي مرتبط سازند و آنها را افرادي با هوش، معاشرتي و با اخلاقي پسنديده معرفي كنند. براي اين كه آگهي هاي تبليغاتي مرتبط با مطالعه و كتابخواني تاثير بيشتري داشته باشند، ‌توصيه مي شود از قالب زباني شعر گونه موسيقي شاد و رنگهاي گرم استفاده شود. صدا و سيما بايد با انعكاس برنامه ها و نمايشنامه ها، ‌افراد را از عواقب و پيامدهاي ناخوشايند جهل، بيسوادي و از محاسن و مزاياي كتاب ، سواد و علم آموزي آگاه كند. با توجه به اينكه سنت هديه دادن كتاب در علاقمند كردن كودكان و نوجوانان به كتابخواني و مطالعه تاثير مثبتي دارد ،‌صدا و سيما مي تواند با انعكاس اين موضوع گام مؤثري در اين جهت بردارد. برگزاري مسابقات مختلف كتابخواني به منظور ترويج فرهنگ مطالعه به مناسبتهاي مختلف به خصوص در هفته كتاب و كتابخواني از طرف صدا و سيما و اهدا‌ء جوايزي هرماه با كتاب به برگزيدگان مي تواند بسيار موثر باشد. پيشنهاد مي شود صدا و سيما با آموزش عمومي روشها و اصول صحيح مطالعه ، يكي از موانع فرهنگ مطالعه و ركود كتابخواني را برطرف كند (تلويزيون و كتابخواني كودكان و نوجوانان: تأملي بر نقش رسانه ها در تعميق فرهنگ مطالعه و كابخواني در ترد كودكان و نوجوانان در جامعه، نشريه جام جم، 29/1/80). نصب پوستر و توزيع بروشورهاي تبليغاتي در سطح شهر و حتي درب منازل، معرفي كتاب از طريق درج در روزنامه ها ، درج خلاصه اي از يك كتاب در نشريات ادواري، معرفي كتاب از طريق اينترنت، معرفي كتاب ازطرف نويسنده ي آن به طريق ارسال پيام كوتاه از تلفن همراه موارد ديگري است كه در ترويج كتاب و كتابخواني مي تواند موثر واقع شود. اخيرا در يك اقدام جالب روزنامه همشهري يك نسخه كتاب 15-10 صفحه اي در داخل هر نسخه روزنامه در هنگام توزيع به منظور ترويج فرهنگ مطالعه قرارداده كه اميداوريم شاهد اين گونه فعاليتها از طريق رسانه هاي مختلف باشيم . منابع و ماخذ 1 – (( آسيب شناسي كتاب در ايران)) نشريه بخارا ، 15. 2 – استيگو،‌ رالف سي؛ سپرده، پروانه. (1370)، راههاي تشويق به مطالعه. تهران: دبيرخانه هيأت امناء كتابخانه هاي عمومي كشور . 3 – اشرفي ريزي، حسن ( 1383 ). درآمدي بر مطالعه و نقش خدمات ويژه ي كتابخانه هاي عمومي در توسعه فرهنگ مطالعه. تهران: چاپار. 4 – اماني،‌ غفور (1380). كتابخانه هاي مدارس و نقش آنها در ايجاد عادت به مطالعه در دانش آموزان. با همكاري فريده آذرنويد. اردبيل: انتشارات تراز. 5- اكرامي، محمود. (1382) اصول ارتباط جمعي. مشهد: نشر ايوار. 6 – بري ديزجي،‌ علي ( 1378). روزها و رويدادها. با همكاري محمد رضا مطيعان ، مجيد تركاشوند . تهران: نشر رامين. ج 3. 7 – بورن،‌ اد؛ فلسفي، مهر سيما ( 1379). بعد فرهنگي ارتباطات براي توسعه. تهران: سازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز تحقيقات مطالعات و سنجش برنامه اي. 8 – ((تلويزيون و كتابخواني كودكان و نوجوانان : تأملي بر نقش رسانه ها در تعميق فرهنگ مطالعه و كتابخواني در نزد كودكان و نوجوانان در جامعه)). نشريه ي جام جم ،‌29/1/80 . 9 – دال،‌ سوند؛‌ خاكساري،‌ محمد علي. ( 1372 ) ،‌تاريخ كتاب از كهن ترين دوران تا عصر حاضر. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهشهاي اسلامي. 10 – دلجو، شريعت. ( 1381 )، شيوه هاي يادگيري و مطالعه. تهران: مؤسسه ي فرهنگي تكوك زرين. 11 – دولاني، ‌اميل؛ كرماني، امير. (‌1382) درباره كتاب. تهران: انتشارات كوير. 12 – رزاقي،‌ افشين (1381). نظريه هاي ارتباطات اجتماعي . تهران : نشر پيكان. 13 – ساروخاني، ‌باقر ( 1372). جامعه شناسي ارتباطات. تهران: انتشارات اطلاعات. 14 – عباسي، ساحل. گزارشي به مناسبت هفته ي كتاب و كتابخواني. نشريه ي رسالت، 25/8/78. 15 – فرهنگ دهخدا. 16 – كار بخش راوري، ماشاءالله (1378). ( چگونه كودكان و نوجوانان را به مطالعه علاقمند كنيم؟: ‌راهنماي علمي براي والدين و مربيا ن. تهران: سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي، انتشارات مدرسه. 17 – يغمايي، جواد (1383). كودك و مطالعه ، با همكاري محمد خندان . تهران : نشر كتابدار.