گزارش : روزنامه ايران
در فرهنگ اسلامي كلمه «اسراف» برخلاف «تبذير» تنها يك واژه اقتصادي نبوده و كاربرد آن منحصر به امور مالي نيست، بلكه اين واژه قبل از آن كه نشانه يك بيماري در امور اقتصادي باشد بيانگر وضعيت نامناسب فرهنگي شخص و يا جامعه مسرف است.
ويرجينيا وولف نويسنده شهير قرن ۱۹ و ۲۰در «به سوي فانوس دريايي» گاه و بي گاه دست به مقايسه دو فرهنگ انگليسي و فرانسوي مي زند و با انتقاد از مصرف گرايي انگليسي ها مي گويد: «آنچه يك آشپز انگليسي هنگام پخت غذا دور مي ريزد كافي است تا يك آشپز فرانسوي با آن براي يك خانواده غذا بپزد.» غذايي خوشمزه و خوش رنگ كه از دور ريز پوست ميوه ها، سبزيجات و... درست شده است. وولف بلافاصله از طرز سرخ كردن گوشت در آشپزخانه هاي انگليسي انتقاد مي كند و آن را به تمسخر مي گيرد: «چنان گوشت را سرخ مي كنند كه انگار چرم است» چرمي كه چيزي از خاصيت گوشت در آن باقي نمانده است. اسفناجي كه آنقدر جوشيده و آبش در ظرفشويي برگردانده شده كه ديگر آنچه باقي مانده تفاله اي بيش نيست، گندمي كه سبوس آن دور ريخته شده و...
در فرهنگ اسلامي كلمه «اسراف» برخلاف «تبذير» تنها يك واژه اقتصادي نبوده و كاربرد آن منحصر به امور مالي نيست، بلكه اين واژه قبل از آن كه نشانه يك بيماري در امور اقتصادي باشد بيانگر وضعيت نامناسب فرهنگي شخص و يا جامعه مسرف است. يكي از مواردي كه در قرآن كريم و احاديث بدان تأكيد فراوان شده، دوري از اسراف و بهره گيري مناسب از نعمات الهي است و جايگاه فرهنگ مصرف در مكتب اهل بيت(ع) به خوبي نمايان است، به طوري كه حضرت امام زين العابدين (ع) در فرازهايي از دعاي خود مي فرمايد: «پروردگارا بر محمد و آل او درود فرست و پرده اي بين من و اسراف و افزون طلبي حايل كن و با در پيش گرفتن انفاق و ميانه روي به زندگي من قوام بخش و راه هاي صحيح مصرف و اندازه گيري در معيشت را به من تعليم فرما و به لطف خود مرا از ارتكاب تبذير بركنار دار» به طور كلي اسراف در هر شرايطي امري نكوهيده و ناپسند است و در مقابل صرفه جويي و استفاده بهينه از منابع و امكانات تداوم بخش رشد پايدار اقتصاد در تمامي جوامع به شمار مي رود. اگر بخواهيم به ريشه هاي ترويج اسراف نظري بيفكنيم به مسائلي نظير فقدان الگوي مصرف، فرهنگ ناصحيح مصرف، تبليغات و افزايش مصرف گرايي، وجود برخي رسم هاي ناصحيح در جامعه، چشم و هم چشمي خانواده ها، اتكا به درآمدهاي نفتي، ساختار نامناسب توزيع و هزاران عامل ديگر برمي خوريم كه عنوان نمودن تك تك آن ها از حوصله اين بحث خارج است.
محمد حسين اصغريان كارشناس مسائل اجتماعي در اين باره مي گويد:«يكي از عوامل تأثيرگذار بر روند مصرف، نوع تبليغات حاكم بر جامعه است» وي مي افزايد: «به طور كلي الگويي كه غرب براي مصرف به بازارهاي هدف در كشورهاي مصرف كننده ارائه مي دهد بر پايه رقابت و مسابقه در مصرف و تجمل گرايي و تشريفات زايد استوار است و اين در حالي است كه الگوي مصرف در اسلام مبتني بر سه اصل اساسي تمتع و انتفاع از مواهب الهي، قناعت و پرهيز از اسراف و تبذير پايه ريزي شده است.»
اعتدال و صرفه جويي در هزينه هاي زندگي مايه بقا و توانايي مالي زندگي و در نتيجه حافظ مناعت و شخصيت انساني آدمي است، در حالي كه عدم رعايت آن، موجب تنگدستي، سختي معيشت و سست كننده شيرازه حيات اقتصادي انسان محسوب مي شود. يك كارشناس اقتصادي با اشاره به پديده نامطلوب شكاف طبقاتي در جامعه مي گويد:«متأسفانه عده اي با بهره گيري از رانت هاي اقتصادي و سوءاستفاده از شرايط اقتصادي كشور و تحميل هزينه هاي گزاف بر اقتصاد به ثروت هاي افسانه اي دست يافته اند. در حال حاضر در بسياري از استان ها به طور متوسط ۲۵ درصد خانوارهاي پائين دست، دچار ناامني غذايي بوده و به طور متوسط تنها حدود ۸۰ درصد مقدار غذاي لازم را مصرف مي كنند و در مقابل حدود ۲۰ درصد افراد جامعه، بيش از حد لازم غذا مي خورند و با امراضي همچون چاقي، مرض قند، سرطان و انواع بيماري هاي قلب و عروق مواجه هستند.»
اين كارشناس خاطرنشان مي سازد:«فقدان الگوي مصرف صحيح در جامعه، اختصاص سهم كمي از هزينه خانوار در زمينه تأمين مايحتاج ضروري، ترويج فرهنگ مصرفي غلط به دليل تبليغات نادرست و عوامل ديگر باعث شده تا سالانه بخشي از سرمايه هاي ملي كشور با شيوه هاي مختلف به هدر رود.»
يكي از مصاديق بسيار بارز اسراف در كشور ما، اسراف در مصرف مواد سوختي است. كارشناسان معتقدند امروزه مصرف مواد سوختي در كشور ما برابر با مصرف مواد سوختي مردم چين و هند است! نارسايي در ناوگان حمل و نقل شهري و بالطبع پائين بودن هزينه سوخت در سبد هزينه خانوار، عدم بهره گيري از انواع عايق ها در ساخت بنا و ده ها عامل ديگر باعث شده تا سالانه ميلياردها دلار صرف يارانه سوخت شود. يكي از بخش هاي پرمصرف سوخت و انرژي -همان طور كه اشاره شد- مصرف خانگي آن است؛ متأسفانه امروزه به دليل عدم رعايت استاندارد در ساخت و ساز، ساخت در و پنجره ها و عايق بندي مناسب در بنا ها بخش عمده اي از سوخت و انرژي مصرفي در منازل ضايع مي شود. الگوي نادرست مصرف سوخت در منازل باعث شده تا مصرف سوخت در واحدهاي مسكوني به شكل افسارگسيخته اي افزايش يابد.
محمد حسين اصغريان كارشناس مسائل اجتماعي معتقد است:«فرهنگ زيباي قناعت و ساده زيستي، رفته رفته از جامعه رخت برمي بندد و امروزه در كنار فشارهاي اقتصادي كه عمده مردم تحمل مي كنند، فخرفروشي و تجمل گرايي هم به يك ارزش تبديل شده است و اين روحيه ناميمون همچون آفتي بر جامعه اسلامي ما سايه افكنده.» وي مي افزايد:«رواج مدگرايي و فرهنگ مصرف زدگي به تدريج ميان جامعه و معيارهاي اسلامي فاصله ايجاد مي كند.
در اين راستا متأسفانه رسانه هاي جمعي، ناخواسته كمك شاياني به ترويج اين فرهنگ مي كنند. پخش برخي سريال هاي تلويزيوني ساخت داخل كه در آن هنرپيشه ها آخرين مد پوشش لباس، اتومبيل آخرين مدل، شيك ترين دكوراسيون و... را تشخصي خاص و در قالبي غيرواقعي به بيننده تلقين مي كنند، رفته رفته اين ذهنيت را در تماشاچي القا مي كند كه وجود اين ظواهر موجب چنين مقبوليتي مي شود در حالي كه همين شخصيت هاي داستاني هيچ وقت كتاب نمي خوانند و لذا اين سريال ها بيش از آن كه پيام واقعي خود را در جامعه ترويج دهند ناخواسته به تبليغ مدها مي پردازند.»