اعتدال به معني ميانه روي و ميانه است و در مقابل، انحراف از اعتدال گرايش به فزونتر است كه افراط يا اسراف گفته ميشود و گرايش به كمتر كه تفريط خوانده ميشود.
گر همي خواهي كه گيرد كار نور
معتدل مي باش در خيرالامور
در قرآن كريم اين اصل، وجه تمايز مسلمانان با ساير فرق و اديان و سبب برتري آنها دانسته شده است؛
«همان گونه كه قبله شما قبلهاي ميانه است، شما را نيز امتي ميانه قرار داديم. (در حد اعتدال ميان افراط و تفريط.) تا بر مردم گواه باشيد و پيامبر نيز بر شما گواه باشد.»
اعتدال همان صراط مستقيم در سوره حمد است و با مزاج انسان سازگار است.
در مكتب انسانساز اسلام ميانهروي همواره در رأس امور قرار دارد. از حرام بودن طلا بر مرد و استفاده نكردن زياد زنان از طلا «در حد اعتدال» و نهي از استفاده ظروف طلا و نقره و به كار نبردن ابريشم خالص و يا طلابافت براي كفن مرده ملاحظه ميشود كه اسلام بر شخصيت الهي انسان تأكيد دارد و سفارش ميكند حتي جسم انسان را با احترام بايد غسل داد و كفن كرد و دفن نمود، ولي بر خلاف برخي مكاتب با دفن اشياء گران قيمت همراه ميت مخالف است.
اعتدال همان صراط مستقيم در سوره حمد است و با مزاج انسان سازگار است.
«تبذير مكن. زيرا تبذير كنندگان برادران شيطانند و شيطان به پروردگارش بسيار كفر ورزيده است.»
اعتدال در مكتب تشيع
در عقايد اسلامي، غلو، شرك، جبر، تفويض، تشبيه و ساير عقايد افراطي جايي ندارد و اين در حالي است كه مسلمانان از زمان امام باقر عليه السلام از ميدان جنگ و لشگركشي با دشمنان متوجه فتح دروازههاي علم و فرهنگ شدند. افكار جبريه كه به اشاعره نسبت داده ميشود و جبرگرايي و ارجاء كه به وسيله بنياميه براي توجيه حكومت خود به وجود آمده بود از جمله افكار افراطي آن زمان بود. در اين ميان برخي شيعيان كه در عشق اهلبيت افكار افراطي داشتند، نيز با برخورد شديد امامان معصوم عليهمالسلام مواجه ميشدند.
«گروهي از بنيهاشم و ساير شيعيان خدمت امام باقر عليه السلام رسيدند. امام به آنها فرمودند: بپرهيزيد از شيعيان غالي آل محمد و ميانه روي پيشه كنيد كه زيادهروها و غلات به شما برگردند و عقب مانده و تالي نيز به شما برسد. عرض كردند: غالي كيست؟ فرمود: كسي است كه درباره ما مقامي معتقد است كه ما خود آن مقام را براي خويش قائل نيستيم. گفتند: عقب مانده و تالي كيست؟ فرمود: كسي است كه به دنبال خير و نيكي است و اين پيگيري او موجب افزايش خير برايش ميشود. قسم به خدا بين ما و خداوند قرابتي نيست و نه ما به خدا حجتي داريم و نميتوان به خدا نزديك شد مگر با اطاعت. هر كس از شما مطيع خدا باشد و عمل به دستور او نمايد ولايت ما برايش سودمند است و هر كس معصيت خدا را نمايد ولايت ما او را سودي نخواهد بخشيد
اعتدال در علم آموزي
امام باقر و امام صادق عليهماالسلام بنيانگذاران دانشگاه اهل البيت هستند كه حدود شش هزار رساله علمي از فارغ التحصيلان آن به ثبت رسيده است.
ايشان در علم آموزي مردم را به طريق صحيح رهنمون ميكردند و ميفرمودند: «علم سلاحي است عليه دشمنان». در عين حال به ممنوعيت سوء استفاده از دانش اذعان داشتند و ميفرمودند: كسي كه با انگيزهاي نادرست به دانش دست يافته باشد هر چند از عهدهكاري برآيد، از نظر روحي شايستگي تصدي امور و رياست را ندارد.
امام باقر عليه السلام با آن كه همواره مومنين را به كسب علم دعوت مينمودند، ولي همواره سفارش ميكردند كه: خداوند متعال از قيل و قال و تباه نمودن مال و زياد سوال كردن نهي مينمايد، زيرا هر انساني ظرفيت تحمل پاسخ برخي سوالات را ندارد.
امام باقر عليه السلام نه فقط در علوم اسلامي شهره آفاق بود، بلكه داراي شخصيتي عظيم در ساير علوم بودند.